شرایط حجر
شرایط حجر یکی از مهمترین مباحث در حقوق مدنی ایران است که به وضعیت افرادی اشاره دارد که به دلیل نقص عقل یا بیماریهای روانی قادر به اداره امور مالی و شخصی خود نیستند. حجر شامل محدودیتهایی است که قانون برای محافظت از حقوق فرد محجور وضع کرده است تا تصمیمات او به ضرر خودش یا دیگران نباشد. این موضوع با توجه به قوانین جاری و مقررات دادگاهها، نقش مهمی در حفظ حقوق افراد و جلوگیری از سوءاستفادهها دارد. در این مقاله، به بررسی دقیق شرایط، نحوه صدور حکم حجر، مراحل دریافت و ابطال آن و مثالهای کاربردی خواهیم پرداخت.
حکم حجر چیست؟
در پاسخ به پرسش «حکم حجر چیست» لازم است ابتدا معنای حجر توضیح داده شود. حجر در لغت به معنای منع و بازداشتن است و در اصطلاح حقوقی به عدم اهلیت استیفا اشاره دارد. اهلیت استیفا شامل سه رکن بلوغ، رشد و عقل میشود و هر فردی که یکی از این شرایط را نداشته باشد، طبق قانون محجور محسوب میشود؛ یعنی صغیر، سفیه یا مجنون. ماده ۱۲۰۷ قانون مدنی مقرر میدارد: «اشخاص ذیل محجور و از تصرف در اموال و حقوق مالی خود ممنوع هستند: ۱. صغار ۲. اشخاص غیررشید ۳. مجانین.» بنابراین، افراد محجور نمیتوانند مستقلاً در اموال و حقوق مالی خود تصرف کنند.
وضعیت معاملات افراد محجور نیز بسته به نوع محجوریت متفاوت است. به طور مثال، معاملات مجنون و صغیر غیرممیّز همواره باطل است، در حالی که معاملات صغیر ممیز و سفیه در امور مالی ممکن است صحیح، غیرنافذ یا باطل باشد. از سوی دیگر، اعمال سفیه در امور غیرمالی همواره نافذ و معتبر است.
با توجه به این توضیحات، میتوان گفت که دادگاه خانواده برای حمایت از حقوق محجورین و حفاظت از اموال و امور آنها، حکمی به نام «حکم حجر» صادر میکند. این حکم شخص را از دخالت در امور خود، به ویژه امور مالی، ممنوع میکند و اداره این امور را به ولی یا قیم او واگذار مینماید. همچنین در حکم، نوع حجر و تاریخ شروع آن بهطور مشخص ذکر میشود.
شرایط و قوانین صدور حکم حجر
برای دریافت حکم حجر، دادگاه باید ابتدا شرایط محجوریت شخص را احراز کند و در صورت عدم تحقق این شرایط، حکم محجوریت صادر نخواهد شد. بنابراین، آگاهی از شرایط و قوانین مربوط به صدور حکم حجر امری ضروری است. همانطور که پیشتر گفته شد، صغیر، مجنون و سفیه به عنوان محجور شناخته میشوند.
صغیر به فردی گفته میشود که به سن بلوغ شرعی نرسیده باشد؛ در دختران این سن ۹ سال و در پسران ۱۵ سال است. صغیران به دو دسته صغیر ممیز و صغیر غیرممیّز تقسیم میشوند. صغیر ممیز قادر است خوب و بد خود را تشخیص دهد، در حالی که صغیر غیرممیّز فاقد قدرت تمیز بوده و قادر به تشخیص سود و زیان امور خود نیست. رویه قضایی، هفت سالگی را به عنوان حداقل سن تمیز در نظر گرفته است.
سفیّه فردی است که توانایی تشخیص ارزش اقتصادی اموال و اثرات مالی اعمال خود را ندارد و تصرفات او در اموال عقلانی محسوب نمیشود. همچنین، رویه قضایی سن ۱۸ سال تمام شمسی را اماره رشد میداند.
جنون نیز به دو نوع ادواری و دائمی تقسیم میشود. جنون ادواری زمانی است که فرد گاهی در حالت جنون و گاهی در حالت افاقه قرار دارد، در حالی که جنون دائمی به معنای حالت همیشگی و پایدار دیوانگی است. علاوه بر این، ورشکستگی نیز میتواند موجب عدم امکان دخالت فرد در امور مالی شود
نحوه دریافت حکم حجر
دریافت حکم حجر مستلزم طی مراحل قانونی مشخصی است و آشنایی با این فرآیند برای متقاضیان ضروری است. برخی افراد ممکن است با مراحل دریافت حکم حجر آشنا نباشند؛ بنابراین در این بخش نحوه دریافت این حکم به طور کامل تشریح میشود.
ابتدا شخص متقاضی باید دادخواستی به طرفیت دادستان و فرد مورد نظر (محجور) تنظیم کرده و آن را به دفاتر خدمات قضایی تحویل دهد. در متن دادخواست باید بهصراحت ذکر شود که خواستار سرپرستی یا نصب قیم برای محجور نیز هست. علاوه بر این، متقاضی میتواند در دادخواست خود به تحقیق محلی، جلب نظر پزشک قانونی و در صورت نیاز استماع شهادت شهود استناد کند.
دادگاه میتواند در تصمیمگیری خود بر خلاف نظر پزشک قانونی عمل کند، اما باید این تصمیم با ارائه استدلال علمی و تخصصی و بهطور یقینی توجیه شود. در دعاوی مربوط به اثبات حجر، اصل بر سلامت روحی و روانی فرد است و هر کسی که خلاف آن را ادعا میکند، موظف است مدارک و شواهد کافی ارائه نماید.
تعیین تاریخ شروع حجر در حکم بسیار اهمیت دارد، زیرا اثرات قانونی حجر از تاریخ وقوع علت آن محاسبه میشود. اگر دادگاه تاریخ شروع حجر را مشخص نکند، حکم صادره مخدوش بوده و امکان نقض آن وجود دارد.
پس از بررسی پرونده و صدور حکم، آثار قانونی حجر بر فرد محجور اعمال میشود. این آثار شامل ممنوعیت در اداره امور مالی، عدم استقلال در تصمیمگیری و تعیین قیم برای اداره امور او است. فروش و تصرف در اموال محجور نیز تنها با تصمیم قیم و کسب اجازه از دادستان امکانپذیر خواهد بود.
سوالات پزشک قانونی برای حکم محجوریت
برای صدور حکم محجوریت، فرد مورد نظر ابتدا به پزشکی قانونی معرفی میشود تا وضعیت عقلانی و روانی او بررسی گردد. پزشکی قانونی برای احراز محجوریت شخص، مجموعهای از پرسشها را مطرح میکند که هدف اصلی آن ارزیابی رشد فکری، توانایی تصمیمگیری و درک اقتصادی فرد است.
به عنوان نمونه، برخی از سوالات رایج پزشک قانونی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
1. اگر یک میلیارد تومان در اختیار داشتید، با آن چه میکردید؟
2. قیمت سکه تمام بهار آزادی و نرخ دلار در حال حاضر چقدر است؟
3. اگر مقداری پول پیدا کنید، با آن چه میکنید؟
4. تورم از نظر شما به چه معناست و چه تأثیراتی بر کشور دارد؟
5. در چه شرایطی به پدر، مادر یا دیگران قرض میدهید؟
6. اگر کسی به شما اجازه دهد که هدیهای به دلخواه خود دریافت کنید، دلار انتخاب میکنید یا ریال؟
7. فرض کنید همسر شما بخواهد خانهای به نام خود ثبت کند؛ آیا این کار را انجام میدهید؟
8. پایتخت ایران کجاست و چرا تهران پایتخت کشور است؟
9. آیا داشتن یک خودروی بسیار گران برای شما سرمایه محسوب میشود یا بدهی؟
لازم به ذکر است که این سوالات به منظور سنجش وضعیت ذهنی و تواناییهای عقلانی فرد مطرح میشوند و بسته به شرایط شخص مورد بررسی ممکن است متفاوت باشند. بنابراین نمیتوان انتظار داشت که همه افراد با همان سوالات مواجه شوند و هر پرونده ممکن است پرسشهای ویژه خود را داشته باشد.
نمونه دادخواست حجر و نصب قیم
در مواردی که فرد محجور نیازمند قیم برای اداره اموال و امور شخصی خود است، دادخواست نصب قیم به همراه دادخواست حجر ارائه میشود. این نمونه دادخواست شامل مشخصات فرد محجور، شرح بیماری یا ضعف عقلانی، درخواست نصب قیم قانونی و معرفی شخص مناسب برای قیم است. دادگاه پس از بررسی مدارک و گزارش پزشک قانونی، تصمیم نهایی درباره نصب قیم را اتخاذ میکند. داشتن وکیل متخصص میتواند در انتخاب قیم مناسب و جلوگیری از مشکلات بعدی مؤثر باشد.
ابطال حکم حجر
در بخشهای قبلی به شرایط و ضوابط دریافت حکم حجر اشاره شد، اما پرسش مهم این است که آیا امکان ابطال حکم حجر وجود دارد یا خیر. این بخش از مقاله به بررسی این موضوع اختصاص یافته است.
در برخی موارد، حالت محجوریت دائمی نیست و میتواند بر اساس تغییر شرایط رفع شود. به عنوان مثال، فردی که به سن بلوغ میرسد، از وضعیت حجر خارج میشود. در چنین مواردی، شخص میتواند دادخواستی به امور سرپرستی دادسرای عمومی و انقلاب تقدیم کرده و درخواست رفع حجر نماید. پس از صدور حکم رفع حجر، فرد میتواند مجدداً در اموال و داراییهای خود تصرف کند و از حقوق مالی خود بهرهمند شود.
لازم به ذکر است که رسیدگی به دادخواست رفع حجر با امور مربوط به قیمومت تفاوت دارد و در صلاحیت دادگاه محل اقامت قیم است، نه محل اقامت فرد محجور. این امر به این دلیل است که پس از صدور حکم حجر و تعیین قیم، اقامتگاه قانونی فرد محجور همان اقامتگاه قیم محسوب میشود.
معاملات محجور قبل از صدور حکم حجر
در بخشهای پیشین به آثار صدور حکم حجر اشاره شد و توضیح داده شد که پس از صدور این حکم، فرد محجور دیگر نمیتواند به تنهایی در اموال و داراییهای خود تصرف کند. با این حال، ممکن است این پرسش مطرح شود که وضعیت معاملات محجور پیش از صدور حکم حجر چگونه است. پاسخ این است که تا قبل از صدور حکم حجر، اصل بر صحت معاملات فرد است و تمامی عقود و قراردادهای او معتبر محسوب میشوند.
همانطور که ماده ۲۲۳ قانون مدنی بیان میکند: «هر معامله که واقع شده باشد محمول بر صحت است مگر اینکه فساد آن معلوم شود.» بنابراین تا زمانی که محجوریت شخص در دادگاه اثبات نشده، معاملات وی به گونهای تفسیر میشوند که اثر حقوقی آنها حفظ شود و صحیح باشند.
با این حال، در برخی موارد دادگاه ممکن است تاریخ شروع حجر را پیش از زمان صدور حکم تعیین کند. در چنین شرایطی، معاملات انجام شده از تاریخ شروع حجر، بسته به نوع آن، میتوانند باطل یا غیرنافذ محسوب شوند. بنابراین اهمیت تعیین دقیق تاریخ شروع حجر در حکم، هم برای آثار قانونی آن و هم برای اعتبار معاملات گذشته، بسیار بالاست.
نتیجهگیری
در مجموع، شرایط حجر به منظور حفاظت از حقوق افراد آسیبپذیر و جلوگیری از سوءاستفادههای مالی و شخصی وضع شده است. صدور حکم حجر نیازمند بررسی دقیق مدارک پزشکی، حضور در دادگاه و رعایت تشریفات قانونی است. فرآیند دریافت، نصب قیم و حتی ابطال این حکم، همگی بر اساس قوانین مشخص انجام میشود. همچنین معاملات محجور قبل از صدور حکم، بسته به شرایط قانونی ممکن است معتبر یا باطل باشند. استفاده از مشاوره تخصصی محسن افشاری وکیل پایه یک دادگستری میتواند در تسهیل این فرآیند و اطمینان از رعایت حقوق محجور نقش مهمی ایفا کند. رعایت این نکات، تضمینی برای حفظ عدالت و امنیت حقوقی افراد محجور است و اهمیت ویژهای در نظام حقوقی ایران دارد.
دیدگاهتان را بنویسید